Th.S Nguyễn Văn PhùngGiáo viên ToánTh.S Nguyễn Văn Phùng
Trang chủ › Bài viết › Kiến thức trọng tâm
Kiến thức trọng tâm · Lớp 11

Cấp số cộng, cấp số nhân: công thức và 5 dạng bài thường gặp

Cấp số cộng và cấp số nhân là phần dễ lấy điểm nhất của chương Dãy số lớp 11, lại hay xuất hiện trong bài toán thực tế (lương, lãi suất, dân số). Nắm vững 4 công thức dưới đây là các em xử lí được hầu hết các câu.

✍ Tác giả: Th.S Nguyễn Văn Phùng📅 Cập nhật: 20/11/2026⏱ 8 phút đọc

1. Bảng công thức so sánh

Cấp số cộng (công sai $d$)Cấp số nhân (công bội $q$)
Định nghĩa$u_{n+1}=u_n+d$$u_{n+1}=u_n\cdot q$
Số hạng tổng quát$u_n=u_1+(n-1)d$$u_n=u_1q^{n-1}$
Tính chất 3 số liên tiếp$u_k=\dfrac{u_{k-1}+u_{k+1}}{2}$$u_k^2=u_{k-1}u_{k+1}$
Tổng $n$ số hạng đầu$S_n=\dfrac{n(u_1+u_n)}{2}=nu_1+\dfrac{n(n-1)}{2}d$$S_n=u_1\dfrac{q^n-1}{q-1}$ ($q\ne 1$)

2. Dạng 1 – Nhận biết cấp số

Xét hiệu $u_{n+1}-u_n$ (với cấp số cộng) hoặc thương $\dfrac{u_{n+1}}{u_n}$ (với cấp số nhân). Nếu kết quả là hằng số không phụ thuộc $n$ thì dãy là cấp số tương ứng.

Ví dụ: $u_n=3n-2$ có $u_{n+1}-u_n=3$ nên là cấp số cộng với $d=3$; còn $u_n=n^2$ có $u_{n+1}-u_n=2n+1$ thay đổi nên không phải.

3. Dạng 2 – Tìm $u_1$, $d$ hoặc $q$ từ hai điều kiện

Ví dụ: Cấp số cộng có $u_3=7$, $u_7=19$. Tìm $u_1$ và $d$.

Bước 1: $u_7-u_3=4d=12$ nên $d=3$.

Bước 2: $u_1=u_3-2d=7-6=1$.

Kết luận: $u_1=1$, $d=3$.

Mẹo: với cấp số nhân, chia hai điều kiện cho nhau để khử $u_1$: $\dfrac{u_m}{u_k}=q^{m-k}$.

4. Dạng 3 – Số $a$ là số hạng thứ mấy?

Giải phương trình $u_n=a$ tìm $n$. Nếu $n$ không là số nguyên dương thì $a$ không thuộc dãy – đây là bẫy hay gặp trong câu đúng sai.

Ví dụ: Cấp số nhân $u_1=3$, $q=2$. Số $768$ là số hạng thứ mấy? Ta có $3\cdot 2^{n-1}=768$ nên $2^{n-1}=256=2^8$, suy ra $n=9$.

5. Dạng 4 – Tính tổng

Ví dụ: Tính $S=2+6+18+\dots+2\cdot 3^{9}$.

Bước 1: Đây là cấp số nhân $u_1=2$, $q=3$, có $10$ số hạng (từ $3^0$ đến $3^9$).

Bước 2: $S_{10}=2\cdot\dfrac{3^{10}-1}{3-1}=3^{10}-1=59048$.

Kết luận: $S=59048$.

6. Dạng 5 – Bài toán thực tế

Ví dụ: Một người có lương năm đầu $120$ triệu đồng, mỗi năm sau tăng $8\%$ so với năm trước. Tổng lương sau $12$ năm là bao nhiêu?

Bước 1: Lương các năm lập thành cấp số nhân $u_1=120$, $q=1{,}08$.

Bước 2: $S_{12}=120\cdot\dfrac{1{,}08^{12}-1}{0{,}08}\approx 2277$ (triệu đồng).

Kết luận: khoảng $2277$ triệu đồng.

Nhận diện nhanh: “tăng/giảm thêm một lượng không đổi” → cấp số cộng; “tăng/giảm theo phần trăm” → cấp số nhân với $q=1\pm r\%$.

Câu hỏi thường gặp

Làm sao phân biệt cấp số cộng và cấp số nhân trong bài thực tế?

Nếu mỗi lần thay đổi thêm (bớt) một lượng cố định thì là cấp số cộng; nếu thay đổi theo tỉ lệ phần trăm thì là cấp số nhân.

Công thức tổng cấp số nhân khi q = 1 là gì?

Khi q = 1 mọi số hạng bằng nhau nên S_n = n·u_1.

Cấp số cộng, cấp số nhân thuộc chương nào?

Thuộc chương Dãy số – Cấp số cộng – Cấp số nhân, Toán 11 tập một, bộ Kết nối tri thức.

Luyện tập ngay để nhớ lâu

Làm đề online có chấm điểm tức thì, lời giải chi tiết từng bước và báo cáo năng lực theo từng mảng kiến thức – hoàn toàn miễn phí.

Th.S Nguyễn Văn Phùng

Th.S Nguyễn Văn Phùng – giáo viên Toán THCS và THPT, biên soạn tài liệu và đề luyện tập theo chương trình SGK mới. Liên hệ học Online + Offline: Zalo 0365.201.693.